Μία προσέγγιση του Καβάφη

 

Αποτέλεσμα εικόνας για καβαφης

Απαραίτητη προϋπόθεση, για να κατανοήσει κανείς το έργο και την προσωπικότητα του Αλεξανδρινού ποιητή, είναι να πραγματοποιήσει ενα ταξίδι στο παρελθόν και να εξετάσει τα βιώματα, τις περιστάσεις αλλά και τα πρόσωπα εκείνα που «σημάδεψαν» τη ζωή του.

Ο ήρωάς μας, λοιπόν, Κωνσταντίνος Π.Καβάφης γεννήθηκε στη Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου το 1863 .

Εκεί, μέλος ο ίδιος μιας πολυμελούς οικογένειας, έζησε τα  πρώτα του παιδικά χρόνια σε συνθήκες ευμάρειας. Ο πρόωρος, ωστόσο, θάνατος του πατέρα του, Πέτρου, το 1870  οδηγεί την οικογένειά του στην οικονομική κρίση και την παρακμή.

 Δυο χρόνια αργότερα, το 1872, η μητέρα του Καβάφη, Χαρίκλεια, αναγκάζεται  να αναχωρήσει με τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειάς της για την Αγγλία. Κατά την παραμονή του στη χώρα αυτή ο Καβάφης πραγματοποιεί ένα μεγάλο τμήμα των εγκύκλιων και των γυμνασιακών σπουδών του. Βρήκε, έτσι, την ευκαιρία  μαθαίνοντας  και την αγγλική γλώσσα να καλλιεργήσει την φυσική ροπή του προς τα Γράμματα στα πλαίσια  ενός δοκιμασμένου εκπαιδευτικού συστήματος.Το γεγονός αυτό θα επιδράσει ιδιαίτερα θετικά στην ευρύτερη πνευματική και καλλιτεχνική του ανέλιξη.

Αποτέλεσμα εικόνας για καβαφης στιχοι

Επιστρέφοντας  έπειτα στην Αλεξάνδρεια ο ποιητής θα συνεχίσει τις  βασικές σπουδές του στο εμποροπρακτικό Λύκειο «Ο Ερμής» του Κωνσταντίνου Α. Παπαζή, σχολείο το οποίο ιδρύθηκε το 1881.

 

Ένα χρόνο μετά, το 1882  ο Καβάφης αναγκάζεται να μετακινηθεί ξανά μαζί με την οικογένειά του , αυτή τη φορά με προορισμό την Κωνσταντινούπολη, εξαιτίας  της εθνικιστικής επανάστασης του Αραμπί στην Αίγυπτο. Η τριετής παραμονή του ποιητή στην Πόλη θα αποδειχθεί, πάντως, ιδιαίτερα κρίσιμη για αυτόν. Το πιο αξιοσημείωτο γεγονός της περιόδου αυτής  είναι οι πρώτες επιβεβαιωμένες  και συστηματικές προσπάθειες του ίδιου να ασκήσει την ποιητική τέχνη. Έμπρακτη απόδειξη των προσπαθειών αυτών του Καβάφη αποτελεί μια ομάδα αδημοσίευτων στιχουργημάτων του τα οποία εξέδωσε ,μαζί με άλλα ανέκδοτα ποιήματα, το 1968 Ο  Γ Π.Σαββίδης.

Mια εξίσου σημαντική προσπάθεια του Καβάφη την ίδια περίοδο αποτελεί η καταφυγή του στη δημιουργική μετάφραση και  την ποιητική διασκευή.Συγκεκριμένα, ο ίδιος ο ποιητής επεξεργάζεται  τα χρόνια εκείνα μια διασκευή από μπαλάντα της Αγγλίδας ποιήτριας, λαίδης Βερνάδ με τίτλο «μάταιος έρως».  Αναφορικά με την επιρροή που άσκησαν στον Καβάφη η ατμόσφαιρα και το τοπίο της Πόλης, δεν έχουμε παρά να  εντοπίσουμε την ψυχική ευφορία που του προκάλεσαν οι συνθήκες αυτές στα ποιήματα που συνθέτει ο ίδιος ,οπως οι «Βεϊζάδές προς την ερωμένη του » (1884) και κυρίως το «Νιχώρι» ( 1885), μια φορτισμένη «έκφραση» των φυσικών καλλονών του πολιτικού τοπίου, το οποίο ο ποιητής μας θα υμνήσει και στο πρώτο του λογοτεχνικό πεζό, το «Μια νυξ στο  Καλντέρι» (1884).  Κρίνοντας ,μάλιστα, καλλιτεχνικά τις αρχικές αυτές ποιητικές απόπειρες του Καβάφη μπορούμε να επισημάνουμε οτι κινούνται κάτω από την επίδραση του αθηναϊκού  ρομαντισμού:  καθαρεύουσα γλώσσα,  απαισιόδοξος στοχασμός και γενικότερα θέματα συνηθισμένα στον..πεισιθάνατο αθηναϊκό ρομαντισμό.

Σχετική εικόνα

 

Κομβικό κεφάλαιο στη ζωή του ποιητή αποτελούν  επιπλέον η επιστροφή του στη γενέτειρα Αλεξάνδρεια το 1885 και η είσοδος του στον επαγγελματικό «στίβο». Δέν έμεινε σταθερός σε κάποια εργασία ,αλλά προτιμούσε τις επαγγελματικές  μετακινήσεις: από δημοσιογράφο  στην αρχή, τον βλέπουμε να στρέφεται προς το Χρηματιστήριο Βάμβακος,  και στο Γραφείο Αρδεύσεων, μια υπηρεσία με Άγγλους προϊσταμένους στην οποία ο Καβάφης θα απασχοληθεί για τριάντα συναπτά έτη φτάνοντας στο βαθμό του υποτμηματάρχη.

Η κυριότερη ,ωστόσο, χρονολογική τομή στην εξέλιξη του καβαφικού έργου την εποχή αυτή τοποθετείται περίπου στο 1891. Τότε  ο  ποιητής  εκδίδει το πρώτο πραγματικά αξιόλογο ποίημά του, το «Κτίσται» και δημοσιεύει ορισμένα από τα χαρακτηριστικότερα πεζά κείμενά του, όπως τα δυο περί των «Ελγινειών» που παρουσιάζουν δημόσια την πολιτική όψη του ποιητή,ή το «Ολίγαι λέξεις περί στιχουργίας», ο «Σακεσπήρος περί της ζωής» και ο «Καθηγητής Βλαχάκης περί της νεοελληνικής», στα οποία εμφανίζονται οι βασικές αρετές του φιλολόγου και του κριτικού Καβάφη :καθαρή σκέψη, λεπτές παρατηρήσεις,ενάργεια και σαφήνεια κατά τη διατύπωση.

 

Αξιοσημείωτο είναι επίσης το γεγονός οτι την ίδια περίοδο  ο Καβάφης πειραματίζεται δημιουργικά γράφοντας ένα ποίημα στο οποίο ενσωματώνει μεταφρασμένα αποσπάσματα από το περίφημο ποίημα «Correspondances» του Μπωντλαίρ,ένα ποίημα που δεσπόζει στην ιστορία του ευρωπαϊκού συμβολισμού.Στην πραγματικότητα, μάλιστα,όλα σχεδόν  τα αριστουργήματα της πρώιμης περιόδου της Καβαφικής ποίησης δημιουργούνται υπό την ισχυρή επιρροή του συμβολισμού.Αναφερόμαστε, βέβαια, σε ποιήματα που συζητήθηκαν έντονα και αγαπήθηκαν από το κοινό, όπως τα «Κεριά», «Στην ίδια πόλη», «Ένας Γέρος», «Πολυέλαιος», «Τείχη», «Τα Παράθυρα», «Περιμένοντας τους Βαρβάρους», «Che fece il Gran Rifiuto» και «Το Πρώτο Σκαλί». Με τέτοιες συνθέσεις  κατορθώνει ο ποιητής να ξεπεράσει την εσωτερικότητα, τη ρητορεία και το στόμφο, γνωρίσματα δηλαδή της πρώιμης ποιητικής του φάσης κατά την οποία μαθήτευσε πλάι στο Φαναριωτισμό και τον αθηναϊκό ρομαντισμό.

 Αποτέλεσμα εικόνας για καβαφης εικονες

 

Καταλυτικό ρόλο στην ψυχοσύνθεση του ποιητή θα διαδραματίσει ,ωστόσο, ο θάνατος της μητέρας του, Χαρίκλειας, το 1899, ο οποίος συγκλόνισε πραγματικά τον Καβάφη. Απόδειξη των αισθημάτων που έτρεφε για την μητέρα του  καθώς και της συγκίνησης που της προκάλεσε ο θάνατός της αποτελεί ένα  ανέκδοτο ημερολόγιο στο οποίο ο ποιητής αποτύπωνε  αναδρομικά διάφορα στιγμιότυπα από τη ζωή , την ασθένεια  και τις τελευταίες μέρες της Χαρίκλειας Καβάφη.

 

Η περίοδος μετά το θάνατο της μητέρας του ποιητή ( 1900-1903)  χαρακτηρίζεται από μετακινήσεις και ταξίδια τα οποία συνδέονται ενδεχομένως με την  νέα καλλιτεχνική «μετατόπιση» του Καβάφη, ο οποίος πλέον  απαγκιστρώνεται σταδιακά από τον παρνασσισμό και τον συμβολισμό και αποκτά μια πιο ρεαλιστική φωνή. Το 1903 ,μάλιστα, γράφει το σπουδαιότερο πεζό του κείμενο, τον «φιλοσοφικό έλεγχο» όλων των ποιημάτων του, το οποίο  έφερε τον τίτλο , «Ποιητική».

 Αποτέλεσμα εικόνας για καβαφης quotes

Μετά το έτος-τομή για τον Καβάφη, το 1911 και ως το θάνατό του ο ποιητής  μπαίνει σε μια περίοδο στην οποία εδραιώνει κάποια χαρακτηριστικά: έχοντας βρει την ποιητική του φωνή πλέον  ξεκινά να συγκροτεί τη δική του ποιητική περιοχή η οποία, όπως ο ίδιος μας βεβαιώνει, προσδιορίζεται απο τρεις  μεγάλους  θεματικούς κύκλους που συχνά συμπλέκονται μέσα στο πλαίσιο του ίδιου ποιήματος.Πρόκειται, ειδικότερα, για τον φιλοσοφικό, τον ιστορικό και τον ηδονικό κύκλο, με βάση τους οποίους διακρίνεται,αντίστοιχα, η ποίησή του σε φιλοσοφική, ιστορική και ηδονική. Από καλλιτεχνική,μάλιστα, άποψη είναι φανερό οτι ο Καβάφης έχει περάσει οριστικά πια σε μια περίοδο ποιητικού ρεαλισμού.

Σημαντικά δείγματα της..ύστερης αυτής  Καβαφικής περιόδου όσον αφορά  την ερωτική, κοινωνική και πολιτική προώθηση της ποιητικής τέχνης του Καβάφη αποτελούν ποιήματα, όπως τα:  «Δυο νέοι 23 έως 24 ετών», «Ωραία λουλούδια κι άσπρα ως ταίριαζαν πολύ», «Ρωτούσε για την ποιότητα», «Μέρες του 1908», «Μύρης», «Αλεξάνδρεια του 340 μ.Χ.», «Εν μεγάλη Ελληνική Αποικία, 200 π.Χ.», «Εν πορεία προς την Σινώπην», «Ας φρόντιζαν», «Στα 200 π.Χ» καθώς και το τελευταίο ποίημα που έγραψε ο Καβάφης, αλλά δεν πρόλαβε να το τυπώσει,  το «Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας».

Αποτέλεσμα εικόνας για καβαφης quotes

 

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1926 η κυβέρνηση του δικτάτορα Πάγκαλου απονέμει στον Καβάφη το παράσημο του Φοίνικα ,διάκριση την οποία ο ποιητής αποδέχεται υποστηρίζοντας οτι «το παράσημο μου το απένειμε η Ελληνική Πολιτεία, την οποία σέβομαι και αγαπώ.Η επιστροφή του παρασήμου θα είναι προσβολή εκ μέρους μου προς την Ελληνικήν Πολιτείαν γι’αυτό και το κρατώ». Τον επόμενο χρόνο γνωρίζεται με τον Νίκο Καζαντζάκη, ενώ το 1928 στο Εντευκτήριο «των Γραμμάτων» ειρωνεύεται τον Σκίπη και υπερασπίζεται το Σικελιανό.

 

Από το 1930  η υγεία του ποιητή αρχίζει να κλονίζεται. Τον Ιούλιο του 1932 οι γιατροί του διαπιστώνουν καρκίνο του λάρυγγα. Αναχωρεί τότε για την Αθήνα όπου και υποβάλλεται σε τραχειοτομία.Την ίδια χρονιά ο Μητρόπουλος μελοποιεί δέκα ποιήματά του. Ο ίδιος, πίσω στο Νοσοκομείο της Αλεξάνδρειας επεξεργάζεται το τελευταίο του ποίημα. Το Σάββατο 29 Απριλίου παθαίνει δυστυχώς συμφόρηση και φεύγει από τη ζωή στις  δύο το πρωί.

 Αποτέλεσμα εικόνας για καβαφης quotes

Ολοκληρώνοντας την ενδιαφέρουσα,ελπίζουμε, περιήγησή μας  στον βίο και τη δράση του Κωνσταντίνου Καβάφη οφείλουμε να επισημάνουμε  οτι παρόλες τις αντιξοότητες που συνάντησε ο ποιητής κατά τη διακίνηση και την προβολή των δημιουργημάτων του κατόρθωσε με σθένος  ο ίδιος να επιβληθεί και να στερεώσει όσο κανένα άλλο έργο του σύγχρονου ελληνισμού τη φήμη του σε παγκόσμια κλίμακα, χάρη στην εξαιρετική του ποιότητα, την ανθεκτικότητα και την πρωτοποριακή του τόλμη.

Σχετική εικόνα

 

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1926 η κυβέρνηση του δικτάτορα Πάγκαλου απονέμει στον Καβάφη το παράσημο του Φοίνικα ,διάκριση την οποία ο ποιητής αποδέχεται υποστηρίζοντας οτι «το παράσημο μου το απένειμε η Ελληνική Πολιτεία, την οποία σέβομαι και αγαπώ.Η επιστροφή του παρασήμου θα είναι προσβολή εκ μέρους μου προς την Ελληνικήν Πολιτείαν γι’αυτό και το κρατώ». Τον επόμενο χρόνο γνωρίζεται με τον Νίκο Καζαντζάκη, ενώ το 1928 στο Εντευκτήριο «των Γραμμάτων» ειρωνεύεται τον Σκίπη και υπερασπίζεται το Σικελιανό.

 

Από το 1930  η υγεία του ποιητή αρχίζει να κλονίζεται. Τον Ιούλιο του 1932 οι γιατροί του διαπιστώνουν καρκίνο του λάρυγγα. Αναχωρεί τότε για την Αθήνα όπου και υποβάλλεται σε τραχειοτομία.Την ίδια χρονιά ο Μητρόπουλος μελοποιεί δέκα ποιήματά του. Ο ίδιος, πίσω στο Νοσοκομείο της Αλεξάνδρειας επεξεργάζεται το τελευταίο του ποίημα. Το Σάββατο 29 Απριλίου παθαίνει δυστυχώς συμφόρηση και φεύγει από τη ζωή στις  δύο το πρωί.

 Αποτέλεσμα εικόνας για καβαφης στιχοι

Ολοκληρώνοντας την ενδιαφέρουσα,ελπίζουμε, περιήγησή μας  στον βίο και τη δράση του Κωνσταντίνου Καβάφη οφείλουμε να επισημάνουμε  οτι παρόλες τις αντιξοότητες που συνάντησε ο ποιητής κατά τη διακίνηση και την προβολή των δημιουργημάτων του κατόρθωσε με σθένος  ο ίδιος να επιβληθεί και να στερεώσει όσο κανένα άλλο έργο του σύγχρονου ελληνισμού τη φήμη του σε παγκόσμια κλίμακα, χάρη στην εξαιρετική του ποιότητα, την ανθεκτικότητα και την πρωτοποριακή του τόλμη.

Παναγιώτης Αργυρόπουλος

 

Πηγή: Εισαγωγή στην ποίηση του Καβάφη-επιλογή κριτικών κειμένων, επιμέλεια: Μιχάλης Πιερής, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Advertisements