Μια ματιά στο ελισαβετιανό θέατρο

στις

IMG_0070

Στην Αγγλία το θέατρο ήκμασε ως καλλιτεχνικό και εμπορικό είδος κυρίως κατά το τελευταίο τέταρτο του 16ου αιώνα. Αυτό καταγράφει και η έντονη δραστηριότητα γύρω από την ανέγερση θεατρικών κτιρίων κατά το διάστημα αυτό. Με τον όρο ελισαβετιανό θέατρο αναφερόμαστε στο θέατρο που αναπτύχθηκε στην Αγγλία κατά την περίοδο της Αγγλικής Αναγέννησης, από το 1562 έως το 1642, έτος κατά το οποίο το αγγλικό κοινοβούλιο απαγόρευσε κάθε θεατρικό έργο. Παρόλο που το αγγλικό αναγεννησιακό θέατρο συμπεριλαμβάνει εκτός της ελισαβετιανής και άλλες δύο περιόδους (Jacobian 1603-1625 και Caroline 1625-1642), ο όρος ελισαβετιανό θέατρο έχει γενικευτεί και αντί να ανταποκρίνεται μόνο στα έτη 1562-1603, χρησιμοποιείται συνήθως στην ιστορία θεάτρου προκειμένου να επικαλύψει όλη την περίοδο της αγγλικής αναγέννησης.

Το 1561 σηματοδότησε την χρονιά κατά την οποία εμφανίστηκε το πρώτο θεατρικό έργο. Τα πρώτα χρόνια του ελισαβετιανού θεάτρου, τα θεάματα είχαν ομοιογενή χαρακτήρα. Οι ίδιοι θίασοι παρουσίαζαν τα ίδια έργα στην Αυλή και τους αριστοκράτες, καθώς επίσης στα δημόσια θέατρα και τον απλό λαό. Αργότερα, οι συγγραφείς άρχισαν να εστιάζουν σε έργα γραμμένα περισσότερο για τις ανώτερες τάξεις και τα ιδιωτικά θέατρα που χτίστηκαν αργότερα. Όσον αφορά τα δημόσια θέατρα, που δεν είχαν πια να παρουσιάσουν φρέσκα έργα, ανέβαζαν κυρίως παλαιότερες επιτυχίες. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως ενώ στη ‘’κομέντια ντελ άρτε’’ και το ‘’εκκλησιαστικό δράμα’’, πρόγονοι του αγγλικού αναγεννησιακού θεάτρου, δε σώζονται ονόματα μεμονωμένων θεατρικών συγγραφέων , στο ελισαβετιανό θέατρο εμφανίζονταν συγγραφείς των οποίων το έργα σφράγισαν ολόκληρη εποχή. Άλλωστε δεν είναι καθόλου τυχαίο, πως πολλοί ταυτίζουν ολόκληρο το ελισαβετιανό θέατρο με τον Σαίξπηρ.
Το μεγαλύτερο ποσοστό των θεατρικών συγγραφέων δεν αποτελούνταν από λόγιους ή εξέχουσες ακαδημαϊκά προσωπικότητες, ενώ οι περισσότεροι ανήκαν στα μεσαία κοινωνικά στρώματα. Άλλωστε και ο Μπεν Τζόνσον όπως και ο Σαίξπηρ ήταν ηθοποιοί που γνώριζαν τη τέχνη του θεάτρου από την πρακτική της πλευρά, δίχως να την έχουν σπουδάσει ή μελετήσει ακαδημαϊκά.
Το επάγγελμα του θεατρικού συγγραφέα δεν ήταν προσοδοφόρο, αντίθετα μπορεί να χαρακτηριστεί ως κακοπληρωμένο. Μπορεί οι συγγραφείς πριν την παράδοση του έργου να λάμβαναν μικρά ποσά και μετά την πρεμιέρα ένα τελικό ποσό, όμως δεν είχαν περαιτέρω κέρδη από τα πνευματικά δικαιώματα του έργου, το οποίο ανήκε έκτοτε στον εκάστοτε θίασο που είχε πραγματοποιήσει την παραγγελία. Ελάχιστα έργα αυτής της περιόδου τυπώθηκαν.
Οι ιστορικές εξελίξεις σε μια χώρα που αρκετές φορές έπεσε θύμα πολιτικής φιλοδοξίας, γνωρίζοντας πολέμους και αιματοχυσίες στο όνομα της διεκδίκησης του θρόνου και της εξουσίας, ενέπνευσαν πολλά ιστορικά δράματα και αποτέλεσαν κεντρική θεματολογία σε αρκετές θεατρικές σκηνές της εποχής.
Οι θίασοι που ανέβαζαν κάποιο έργο βρισκόταν υπό την προστασία κάποιου πλούσιου χορηγού που λειτουργούσε ως προστάτης και τροφοδότης των βεστιαρίων με πλούσια και φανταχτερά κοστούμια. Επιπλέον, το ανέβασμα των περισσότερων θεατρικών δεν διαρκούσε πολύ καθώς οι εναλλαγές στο ρεπερτόριο των θιάσων ήταν τακτικές. Στον θίασο που ανήκε ο Σαίξπηρ οι ηθοποιοί παρήγαγαν τα δικά τους κείμενα, φορούσαν δικά τους κοστούμια και πολλοί ήταν μέτοχοι του θεάτρου, κάτι που αύξανε την παραγωγικότητα, όπως και την επιθυμία για επιτυχία της κάθε παράστασης. Αυτή η οργάνωση μας θυμίζει τον τρόπο λειτουργίας των θιάσων της κομέντια ντελ άρτε, μόνο που οι αγγλικοί θίασοι είχαν μια μόνιμη θεατρική στέγη, δίχως περιοδίες.
Στο Λονδίνο χτίστηκε το 1576 από τον Τζέημς Μπαρμπέητζ το πρώτο μόνιμο θέατρο και ονομάστηκε «Το Θέατρο» (The Theatre). Καθώς ο Λόρδος του Λονδίνου ήταν αντίθετος με την κατασκευή του θεάτρου, χτίστηκε έξω από τα τότε όρια της πόλης. Η επιτυχία που γνώρισε οδήγησε στην δημιουργία και άλλων παρόμοιων θεάτρων, όπως είναι το «Rose», το «Swan» και φυσικά το «Globe», που είναι το πιο γνωστό απ’ όλα τα ελισαβετιανά θέατρα και είναι αυτό στο οποίο παρουσιάστηκαν πολλά από τα έργα του Σαίξπηρ. Δυστυχώς, δεν έχει σωθεί κανένα θέατρο της εποχής εκείνης κι έτσι ότι πληροφορίες υπάρχουν για την αρχιτεκτονική τους δεν είναι πλήρως διασταυρωμένες. Παρολαυτά, ξέρουμε ότι επρόκειτο για θέατρα ανοιχτά, ξύλινα σε μεγάλο βαθμό και, σύμφωνα με διάφορες πηγές, στα κύρια χαρακτηριστικά τους ανήκουν η υπερυψωμένη πλατφόρμα-σκηνή, με έναν χώρο μπροστά για όρθιους θεατές, καθώς επίσης και δύο ή τρεις γαλαρίες με πάγκους ή σκαμνιά για καθήμενους θεατές. Πάνω στην πλατφόρμα υπήρχε ένας τοίχος στον οποίον στηριζόταν η γαλαρία των ηθοποιών και των μουσικών.
Το όλο κατασκεύασμα θύμιζε λιγάκι αυλή πανδοχείου όσον αφορά στην τοποθέτηση του κοινού, ενώ η σκηνή έμοιαζε επηρεασμένη αρχιτεκτονικά από τα πρότυπα του Ευρωπαϊκού, κλασικού θεάτρου. Ενδεχομένως, τα θέατρα εξέπεμπαν έναν αέρα πολυτέλειας και υπάρχουν περιγραφές για ξύλινες κολώνες, που φιλοτεχνήθηκαν έτσι ώστε να προσομοιάζουν σε μάρμαρο.
Οι σημαντικότεροι συγγραφείς αυτής της περιόδου, που την σφράγισαν με έργα που την υπερβαίνουν, είναι ο Κρίστοφερ Μάρλοου, ο Μπεν Τζόνσον και φυσικά ο Γουίλλιαμ Σαίξπηρ. Μάλιστα, πολλές φορές για τις ανάγκες κάποιου θεατρικού, εξαίρετες συνεργασίες μεταξύ τους λάμβαναν χώρα.
Όσον αφορά το επάγγελμα του ηθοποιού, όπως και στην αρχαία Ελλάδα , δεν υπήρχαν γυναίκες στον χώρο αυτό. Αγόρια, κατόπιν ειδικής εκπαίδευσης στη χρήση της φωνής και της κίνησης κατάφερναν να ενσαρκώνουν με επιτυχία τους γυναικείους ρόλους. Η υποκριτική αποτελούσε αυστηρά ανδρικό προνόμιο.
Το κοινό που παρακολουθούσε παραστάσεις στα ανοιχτά θέατρα , ήταν μικτό, με εκπροσώπους από κάθε κοινωνική τάξη. Από πορτοφολάδες και πόρνες μέχρι αριστοκράτες. Το μεγαλύτερο ποσοστό αποτελούνταν από μαθητευόμενους τεχνίτες, νοικοκυρές και σπουδαστές. Στο θέατρο πήγαινα και πολλές γυναίκες, όμως μια ευυπόληπτη γυναίκα έπρεπε να συνοδεύεται από έναν άντρα (συγγενικό της πρόσωπο ή υπηρέτη).
Μετά την εποχή του Σαίξπηρ, το Αγγλικό θέατρο αρχίζει να παρακμάζει. Όταν ξέσπασε ο εμφύλιος πόλεμος τα θέατρα σφραγίστηκαν, το παίξιμο απαγορεύτηκε και οι ηθοποιοί διαλύθηκαν. Το θέατρο ξανάρχισε τις δραστηριότητες του το 1660, μετά από 18 χρόνια σιγής. Η Αγγλική θεατρική παράδοση έκανε ένα μεγάλο χρονικό διάστημα για να συνέλθει από το σοκ αυτό.
Πάντως, είναι γεγονός πως πολλές και συχνά αμφιλεγόμενες καινοτομικές αναπαραστάσεις των σαιξπηρικών και άλλων ελισαβετιανών έργων, είναι ζωντανά και ικανά να εξάψουν τη φαντασία τόσο των δημιουργών όσο και του κοινού και να συνδιαλεχτούν αποτελεσματικά με τους αισθητικούς, κοινωνικούς και πολιτικούς προβληματισμούς της εκάστοτε περιόδου, όπως και της εποχής μας.

Κέλλυ Βλαστού

Πηγές : Gurr,Andrew.Staging in Shakespear’s Theatres.Oxford University Press, 2000.
Gurr,Andrew. The Shakespearean Stage.3rd edition.Cambridge:Cambridge University Press,1992.

Ingram,William. The Bussiness of playing : The Beginning of Adult Professional Theater in London. Ithaca,NC, :Cornell University Press, 1992.

http://www.mytheatro.gr/elisavetiano-theatro/

[doc] το ελισαβετιανό θέατρο- Schools.ac.cy

Advertisements